Ο ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΣ ΑΙΩΝΑΣ ΤΕΛΕΙΩΣΕ

Ρ. ΡΟΡΤΙ

«Ο αμερικανικός αιώνας τελείωσε»

συνέντευξη στον ΧΡΟΝΗ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΟΥ

Ο Ρίτσαρντ Ρόρτι θεωρείται από πολλούς ο σημαντικότερος εν ζωή αμερικανός φιλόσοφος, ενώ για τον Γιούργκεν Χάμπερμας αποτελεί τον καινοτόμο στοχαστή της εποχής μας. Παρ' όλα αυτά, η διεθνής φιλοσοφική κοινότητα βρίσκεται σε ανοιχτό πόλεμο μαζί του, αφού με το έργο του υποσκάπτει την αποστολή της φιλοσοφίας.



*Γεννήθηκε στις 4 Οκτωβρίου του 1931 στη Νέα Υόρκη. Οι ιδέες του σοσιαλισμού ήταν θεμέλιοι λίθοι στην ανάπτυξή του, αν και ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του απλώς ως έναν «ρομαντικό φιλελεύθερο αστό».

*Σε ηλικία 15 ετών γίνεται δεκτός στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Εκεί πήρε πτυχίο φιλοσοφίας, μάστερ, ενώ για τις διδακτορικές του σπουδές πήγε στο Γέιλ. Η ακαδημαϊκή καριέρα του απογειώνεται το 1961, στο Πρίνστον, που αποτελούσε το κέντρο της παραδοσιακής αναλυτικής φιλοσοφίας. Παρέμεινε εκεί μέχρι που το 1982 το Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια του πρόσφερε μία πανεπιστημιακή έδρα στις ανθρωπιστικές σπουδές.

*Το 1998 ανέλαβε καθηγητής συγκριτικής λογοτεχνίας και φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, απ' όπου αποχώρησε το 2005 με τον τίτλο του ομότιμου καθηγητή συγκριτικής λογοτεχνίας και φιλοσοφίας.

* Το Πανεπιστήμιο του Σικάγου σήμερα είναι το κέντρο της νεοφιλελεύθερης και συντηρητικής σκέψης. Τι ιδεολογικό κλίμα επικρατούσε στην εποχή σας;

- Ηταν ένα αρκετά αριστερό πανεπιστήμιο, μέχρι το τέλος του '50. Οι νεοφιλελεύθεροι ήρθαν μετά. Υπήρχε φυσικά ο Λέον Στράους, ένας μυστήριος και χαρισματικός συντηρητικός διανοούμενος. Οι φοιτητές του πάντως ήταν οι πιο ευφυείς. Ημουν χαρούμενος που ήμουν μέρος του κύκλου του, αν και δεν συμμεριζόμουν τις απόψεις του. Είναι άκρως ατυχές που οι νεοσυντηρητικοί γύρω από τον Μπους θεωρούν τους εαυτούς τους μαθητές του Λέον Στράους.

* Ποια ήταν η σχέση σας με το ριζοσπαστικό κίνημα της δεκαετίας του '60;

- Κάπνιζα πού και πού μαριχουάνα, είχα μακριά μαλλιά, αλλά δεν συμμεριζόμουν τις απόψεις του κινήματος για εναλλακτική κουλτούρα.

* Γιατί φύγατε από το Πρίνστον;

- Η πνευματική μου εξέλιξη με έφερε σε αντίθεση με το ρεύμα της αναλυτικής φιλοσοφίας που επικρατούσε στο τμήμα φιλοσοφίας του. Είχα πολλές διαφωνίες. Κατόπιν άρχισα να διδάσκω Νίτσε και Χάιντεγκερ. Αλλά κατάλαβα ότι οι φοιτητές που ενδιαφέρονταν για τη μη αναλυτική φιλοσοφία θα είχαν δυσκολία να βρουν ακαδημαϊκές θέσεις. Εφυγα από το Πρίνστον όταν το Βιρτζίνια μου έκανε το 1982 μια καταπληκτική πρόταση.

* Ηρθατε σε ρήξη με το κατεστημένο διότι ισχυριζόσαστε ότι η φιλοσοφία είναι κοινωνικά άχρηστη... Τι σημαίνει;

- Η ιδέα αυτή δεν είναι πρωτότυπη. Ο Καρτέσιος πίστευε πως η σχολαστική φιλοσοφία δεν ήταν κοινωνικά χρήσιμη. Ο Ντιούι πίστευε πως η συζήτηση των επιστημολογικών προβλημάτων που έθεσαν οι καρτεσιανοί φιλόσοφοι, δεν ήταν κοινωνικά χρήσιμη. Ο Χάιντεγκερ πίστευε πως ο νεοκαντιανισμός δεν ήταν κοινωνικά χρήσιμος. Πιστεύω πως μεγάλο μέρος της σύγχρονης φιλοσοφίας είναι κοινωνικά άχρηστο και ότι πρόκειται για ακαδημαϊκό ακροβατισμό. Οι φιλόσοφοι που θαυμάζω, είναι εκείνοι στους οποίους αναγνωρίζω κοινωνική χρησιμότητα. Πιστεύω πως θα ήταν λάθος για ένα νέο να γίνει καθηγητής φιλοσοφίας με την ελπίδα ότι θα κάνει τη ζωή καλύτερη για τους φτωχούς ή ότι θα κάνει την πολιτική πιο ορθολογική.

* Ποιος είναι ο ρόλος των φιλοσόφων;


- Είναι καθηγητές πανεπιστημίων και μπορεί να είναι και σημαντικοί. Ο Χάμπερμας στη Γερμανία, ο Κολακόφσκι στην Πολωνία, παλιά ο Ντιούι στην Αμερική. Αυτοί είναι διανοούμενοι και τυγχάνει να είναι φιλόσοφοι. Θα μπορούσαν να είναι ιστορικοί, κοινωνιολόγοι. Το να είναι κανείς φιλόσοφος δεν είναι το ουσιώδες. Το να είναι διανοούμενος είναι που μετράει.

* Θεωρείτε πως παράγετε ιδέες;

- Μάλλον. Γράφω βιβλία, πολλά από τα οποία συζητούνται.

* Υπάρχει κάποια σχολή σκέψης που έχει δημιουργηθεί γύρω από το έργο σας; Θεωρείστε άλλωστε ο κατ' εξοχήν εκπρόσωπος του πραγματισμού.

- Ευελπιστώ πως όχι. Θα ήταν απλά μια ενόχληση. Δεν νομίζω πως θέλει κανείς να μιλάει σε μια ομάδα οπαδών. Θέλει να μιλάει στο ευρύ κοινό.

* Ποια είναι η άποψή σας για τη φιλοσοφία του Μαρξ;

- Είναι κρίμα που ο κορυφαίος πολιτικός οικονομολόγος του 19ου αιώνα πήρε το δίπλωμά του στη φιλοσοφία και πείστηκε πως μπορούσε να προκαλέσει τον Χέγκελ στο δικό του πεδίο. Ο Μαρξ θα έπρεπε να είχε παραμείνει σ' αυτά στα οποία ήταν καλός. Δεν ήταν ισάξιος του Χέγκελ και ο Ενγκελς χειροτέρεψε τα πράγματα -βοήθησε ώστε το σοσιαλιστικό κίνημα να φαίνεται γελοίο- επινοώντας αυτό που αποκάλεσε «διαλεκτικό υλισμό» και «επιστημονικό σοσιαλισμό».

* Θα μπορούσε η θρησκεία να παίξει ρόλο στην κοινωνική αλλαγή;

- Σε ορισμένες περιπτώσεις η θρησκεία έχει αποδειχθεί χρήσιμη. Η «θεολογία της απελευθέρωσης» στη Λατινική Αμερική ήταν πολύ χρήσιμη. Τάχθηκε υπέρ των φτωχών, αγωνίστηκε ενάντια στην πλουτοκρατία και την εκμετάλλευση. Οι εκκλησίες των μαύρων στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν αναντικατάστατες στο κίνημα κοινωνικών δικαιωμάτων τις δεκαετίες του '50 και του '60. Στο σύνολό της, όμως, πιστεύω πως η θρησκεία στην πολιτική κάνει περισσότερο κακό παρά καλό. Σίγουρα στις ΗΠΑ, οι «αναγεννημένοι χριστιανοί» που υποστηρίζουν τον Μπους είναι ένα αντιδραστικό και πολύ επικίνδυνο κίνημα.

* Περιγράφετε τον εαυτό σας ως «ρομαντικό φιλελεύθερο αστό». Τι σας προσελκύει στη φιλελεύθερη δημοκρατία;

- Φιλελεύθεροι είναι αυτοί που πιστεύουν ότι η κακομεταχείριση των άλλων, η αναλγησία, είναι το χειρότερο πράγμα που κάνουμε. Η φιλελεύθερη δημοκρατία περιορίζει την κακομεταχείριση καλύτερα απ' οποιοδήποτε άλλο πολιτικό σύστημα έως τώρα. Η φιλελεύθερη δημοκρατία μάς προσφέρει την καλύτερη ευκαιρία να γράψουμε τις δικές μας ιστορίες, να υλοποιήσουμε την αυτοπραγμάτωσή μας. Πιστεύω στις πολιτικές ιδέες του Διαφωτισμού, αλλά απορρίπτω τις φιλοσοφικές εμμονές του για οικουμενικές, και αντικειμενικές αλήθειες.

* Προφητεύατε πως η εκλογή του Μπους ήταν ό,τι χειρότερο για την Αμερική και τον κόσμο. Είστε πάντα απαισιόδοξος για το μέλλον;

- Ιδιαίτερα απαισιόδοξος. Οχι μόνο για την Αμερική. Δεν μπορώ να προβλέψω εάν η ανθρωπότητα θα αποφύγει τον πυρηνικό πόλεμο και εάν οι φτωχές χώρες θα μπορέσουν να αναπτυχθούν στο επίπεδο των πλουσίων.

* Για πολλούς η δίκη και η εκτέλεση του Σαντάμ Χουσέιν αντανακλά τον ξεπεσμό του συστήματος δημοκρατίας και δικαιοσύνης στην Αμερική.

- Σίγουρα τίποτα το εγκωμιαστικό γύρω από την όλη υπόθεση της εκτέλεσης του Σαντάμ. Βεβαίως, μια δίκη ενώπιον του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου θα ήταν καλύτερη λύση. Αλλά η ηλίθια και μυωπική άρνηση της κυβέρνησης του Μπους να συνεργαστεί μ' αυτό, καθώς και με άλλες διεθνείς πρωτοβουλίες, δεν μας λέει τίποτα για την αμερικανική δημοκρατία και τη δικαιοσύνη. Μια κυβέρνηση Γκορ πιθανώς θα είχε προσπαθήσει να πείσει το Κογκρέσο να επικυρώσει τις συμφωνίες που θα υπέβαλλαν τους Αμερικανούς στην αρμοδιότητα του δικαστηρίου (αν και οι Ρεπουμπλικάνοι μάλλον θα μπορούσαν να εμποδίσουν μια τέτοια κίνηση). Δεν πρέπει όμως να βγάζουμε συμπεράσματα από την υπεροψία και την ανοησία ενός συγκεκριμένου αμερικανού προέδρου, ούτε από την ανικανότητα εκείνων που απέτυχαν να κρατήσουν τους εκδικητικούς σιίτες έξω από την αίθουσα εκτέλεσης, ότι υπάρχει κάτι βαθιά λανθασμένο με τους αμερικανικούς δημοκρατικούς θεσμούς. Είναι κρίμα που τόσοι ευρωπαίοι διανοούμενοι είναι έτοιμοι να το κάνουν.

* Πλησιάζουμε στο τέλος της αμερικανικής αυτοκρατορίας;

- Ναι, υποπτεύομαι ότι ο πόλεμος στο Ιράκ θα είναι η τελευταία μεγάλη προσπάθεια της αμερικανικής κυβέρνησης να κατευθύνει τη διαδρομή της παγκόσμιας ιστορίας. Ακόμα και αν το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα πετύχει να εκλέξει κι άλλους προέδρους τόσο αδαείς και ανόητους όσο ο Τζορτζ Μπους, οι μνήμες από τη διάλυση του Ιράκ θα τους αποτρέψουν να μπουν ξανά σε τέτοιες περιπέτειες. Δεν θα μοιραστούν την προθυμία του Μπους να δανείζονται εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια από τους Κινέζους για να πληρώσουν έναν πόλεμο τον οποίο οι αμερικανοί φορολογούμενοι δεν είναι σε θέση να αντέξουν. Ο αμερικανικός αιώνας τελείωσε και ο κινεζικός αιώνας έχει αρχίσει. Οι ΗΠΑ παραμένουν υπερδύναμη, αλλά σταδιακά χάνουν τον έλεγχο των γεγονότων. Δεν θα τον ανακτήσουν ποτέ. Οι σχέσεις δυνάμεως μεταξύ των εθνών μεταβάλλονται διαρκώς.